کمبود استادکاران متخصص، بزرگ‌ترین چالش مرمت میراث معماری ایران

مسئولان میراث فرهنگی در استان‌های مختلف کشور بارها نسبت به وضعیت بناهای تاریخی هشدار داده‌اند. یکی از نکاتی که این روزها بیشتر از همیشه در گفت‌وگوهای رسمی این حوزه شنیده می‌شود، نبود اعتبار کافی برای مرمت گسترده‌ی آثار آسیب‌دیده است. اما در کنار این چالش مالی، یک مشکل کمتر گفته‌شده هم وجود دارد: کمبود صنعتگرانی که مهارت‌های سنتی مرمت — از گچبری گرفته تا کاشی‌کاری و آجرکاری — را واقعاً بلد باشند.

چرا مرمت میراث معماری به نیروی متخصص نیاز دارد؟

بازسازی یک بنای تاریخی، برخلاف ساخت‌وساز جدید، فقط به بودجه ختم نمی‌شود. مرمت‌کار باید بتواند سبک، مصالح و تکنیک دقیق دوره‌ی ساخت بنا را بشناسد و با همان روش، بدون آسیب به اصالت اثر، بخش‌های آسیب‌دیده را بازسازی کند. این نوع دانش، برخلاف صنایع مدرن، از طریق دوره‌های آموزشی کوتاه‌مدت منتقل نمی‌شود؛ صنعتگرانی که این مهارت را دارند، معمولاً آن را طی سال‌ها شاگردی نزد استادان قدیمی‌تر، اغلب در دل خانواده، فرا گرفته‌اند.

همین موضوع باعث شده تعداد افرادی که واقعاً می‌توانند یک گچبری آسیب‌دیده، یک کاشی‌کاری تاریخی یا یک آجرکاری قدیمی را با دقت و اصالت مرمت کنند، به‌مراتب کمتر از تعداد پروژه‌هایی باشد که در انتظار مرمت هستند.

تیمی که این دانش را زنده نگه داشته

در این میان، تیم‌هایی که خط تولید مهارتشان قطع نشده، اهمیت بیشتری پیدا می‌کنند. یکی از این تیم‌ها، مجموعه‌ی آرایه‌های معماری استاد مطیفی است؛ گروهی که فعالیتش را با گچبری سنتی آغاز کرده و امروز طیف گسترده‌تری از خدمات معماری سنتی، از جمله مرمت آثار تاریخی و کاشی‌کاری سنتی، را نیز پوشش می‌دهد.

استاد اکبر مطیفی‌فرد، بنیان‌گذار این مجموعه، بیش از پنج دهه است که در بالاترین سطوح معماری سنتی ایران فعالیت می‌کند و این مهارت را از نسل پیش از خود دریافت کرده است. تیم فعال زیر نظر ایشان، متشکل از بیش از ۱۴۰ نفر پرسنل آموزش‌دیده، امروز یکی از معدود گروه‌هایی است که هم‌زمان توانایی اجرای پروژه‌های جدید و مرمت دقیق آثار آسیب‌دیده را دارد.

چالش اصلی: چطور این مهارت به نسل بعد منتقل می‌شود؟

نگرانی اصلی فعالان این حوزه، صرفاً کمبود منابع مالی امروز نیست؛ بلکه این پرسش است که اگر نسل فعلی صنعتگران بازنشسته شوند، چه کسی جای آن‌ها را می‌گیرد؟ آموزش گچبری، کاشی‌کاری و مرمت اصولی، نیازمند سال‌ها تمرین مستقیم زیر نظر استادکاران باتجربه است — چیزی که در مدارس فنی معمولی به‌سختی تکرار می‌شود. تیم‌هایی که علاوه بر اجرای پروژه، به آموزش نیروی جدید هم توجه دارند، نقش مهمی در تداوم این هنر ایفا می‌کنند.

جمع‌بندی

مرمت میراث معماری ایران، ترکیبی از بودجه‌ی کافی و نیروی متخصص را می‌طلبد. در حالی که تأمین بودجه در حوزه‌ی تصمیم‌گیری نهادهای دولتی است، حفظ و انتقال مهارت‌های سنتی، وظیفه‌ای است که تیم‌های صنعتگر باتجربه بر عهده دارند. تداوم فعالیت چنین تیم‌هایی، تضمینی است برای این‌که آثار تاریخی ایران، حتی در شرایط محدودیت منابع، شانس بیشتری برای بقا داشته باشند.